ਹਿੰਦੀ/ਪਿਆਰ

ਆਰਤੀ ਝਾ

            ਝੀਲ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕਟਕ ਦੇਖਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੱਪੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਰੀਲੀ ਸੀ। ਬੋਟ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਇੱਕੀ-ਬਾਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ-ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਖੋਜ਼ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
            “ਕੀ ਕਰਦੇ ਓ ਬੋਟ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
            “ਪਡ਼੍ਹਾਈ। ਕਾਮਰਸ ਕਰ ਰਿਹੈਂ। ਇਹ ਪਾਰਟ ਟਾਈਮ ਜਾਬ ਐ। ਹੁਣ ਪੀਕ ਸੀਜਨ ਐ। ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਦੀ ਭੀਡ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਐ, ਇਸਲਈ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਐ।”
            “ਬੋਟ ਕੀ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਐ?”
            “ਨਹੀਂ, ਮਾਲਕ ਦੀ ਐ। ਆਪਣੀ ਕਿੱਥੇ…!” ਥੋਡ਼ੀ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਉਹ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, “ਲੱਕਡ਼ ਮਹਿੰਗੀ ਐ। ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਐ ਇਕ ਚੰਗੀ ਚੇ ਮਜਬੂਤ ਬੋਟ ਬਣਾਉਣ ’ਚ।”
            “ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਪਹਾਡ਼ ਦੇਖ ਰਹੀ ਓ ਨਾ…ਉਹ ਸੂਸਾਈਡਲ ਪੁਆਇਂਟ ਐ।”
            ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾ ਗਿਆ। “ਕੀ? ਕੀ ਕਿਹਾ?” ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਉਸਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ।
             “ਹਾਂ ਸੱਚ! ਲੋਕ ਉੱਥੋਂ ਕੁੱਦ ਕੇ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਐ…ਇਕ ਕੁਡ਼ੀ ਉੱਥੋਂ ਕੁੱਦ ਕੇ ਮਰ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਵੀ ਕੁੱਦਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁੱਦ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ…ਹੁਣ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ’ ਬੰਦ ਐ।” ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਤਦੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁਫਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ, “ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕੁਡ਼ੀ ਨੂੰ…ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਕੁੱਦਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਇਆ।”
           ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰੇਦਿਆ, “ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਔਂ, ਪਿਆਰ ’ਚ ਕਮੀ ਸੀ ਉਹਦੇ? ਪਿਆਰ ਕੀ ਐ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ’ਚ?”
           ਉਹਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਥਿਰ ਸਨ, ਝੀਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ… ਝੀਲ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਇਕ ਮੰਦਰ ਐ। ਪੂਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਬੱਸ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹੈ।”
           “ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਾਂ? ਹਲਚਲ ਹੋ ਰਹੀ ਐ ਚੱਪੂ ਨਾਲ…ਪਾਣੀ ਹਿੱਲ ਰਿਹੈ…।”
           “ਠਹਿਰੋ! ਚੱਪੂ ਚਲਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰਦੈਂ…ਹੁਣ ਦੇਖੋ…ਦਿੱਸਿਆ?”
           “ਹਾਂ! ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਸ ਤਾਂ ਰਿਹੈ, ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
           ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦੈ ਪਿਆਰ ਵੀ। ਹਲਚਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਰ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਚੀਜ…ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਨਦੇਖਿਆ…।”
                                                                            -0-

ਹਿੰਦੀ/ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ

          ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਬਹੂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸੱਸ ਬਡ਼ੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੀ, “ਬਹੂ, ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਚ ਰੌਣਕ ਆ ਗਈ। ਤੂੰ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਹੂ ਹੈਂ। ਇਸਲਈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੂੰ ਹੀ ਚਾਬੀਆਂ ਤੇ ਇਹ ਘਰ ਸੰਭਾਲੇਂਗੀ।”

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੂ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਸੱਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਬਹੂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸੱਸ ਨੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੁੱਝ ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਬਹੂ, ਦਾਜ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਨਕਦ ਰਕਮ ਦਿਖਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ?

ਇਸ ਤੇ ਬਹੂ ਨੇ ਬਡ਼ੀ ਹੀ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮਾਂ ਜੀ! ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਜਿੰਨਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।”

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਬਹੂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਫਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਸੱਸ ਨੇ ਡ੍ਰੈਸਿੰਗ ਟੇਬਲ ਤੇ ਪਿਆ ਚਾਬੀਆਂ  ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਬਡ਼ਬਡ਼ਾਂਦੀ ਹੋਈ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।

                                            -0-

ਹਿੰਦੀ/ ਜਗਿਆਸਾ

ਯਾਦਵੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ‘ਚੰਦਰ’

ਉਸ ਦਿਨ ਟੀ.ਵੀ ਉੱਤੇ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਪੋਤਰੇ ਸੋਨੂੰ ਨੇ  ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਬਾ ਜੀ, ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਚੋਂ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਐ?”

ਉਹਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੇ ਨੰਦ ਗਾਂਵ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਆਏ ਕੰਸ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲ ਸੀ।

ਮੈਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ।”

“ਰਾਕਸ਼ਸ? ਬਾਬਾ ਜੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਹਨ। ਦੇਖੋ ਨਾ ਉਹਦੇ ਵੀ ਦੋ ਹੱਥ, ਇਕ ਮੂੰਹ, ਦੋ ਪੈਰ ਹਨ।”

ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਖ ਇਹ ਨੰਦ ਗਾਂਵ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਆਏ ਹਨ।”

“ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਚੋਂ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦੀ ਐ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ’ਚ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਜਲਦਾ ਐ?”

“ਨਹੀਂ।”

“ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਟੋਵ?” ਉਹਨੇ ਤਾੜੀ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜ਼ਰੂਰ ਸਟੋਵ ਈ ਜਲਦਾ ਹੋਣੈ, ਉਸ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਐ।”

ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਬੇਟੇ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਐ।”

ਉਹਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ–“ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਉਛਾਲ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ?”

ਮੈਂ ਆਪ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਸੀ। ਕੀ ਦੱਸਦਾ? ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਕਥਾਨਕ ਵਿਚ ਰੋਚਕਤਾ ਭਰਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਲਪਨ ਉੱਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਧੁੰਦ ਛਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਕਿਸ ਅੰਨ੍ਹੇਪਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਸਿੱਟਿਆ ਦੂਜਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਗੇਂਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੜ੍ਹਕਿਆ ਤਾਂ ਸੋਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, “ਬਾਬਾ ਜੀ, ਦੇਖੋ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ ਮੈਡਮ ਨੂੰ ਉਛਾਲ ਦਿਆਂਗਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਾਂਟਦੀ ਐ।”

ਮੈਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

                                                  -0-

ਹਿੰਦੀ/ ਦਾਵਾ

ਜਿਉਤੀ ਜੈਨ

             ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਵਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
             ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, “ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੈ।”
             ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, “ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਲਈ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
             ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦਾਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
             ਤਦ ਖੱਦਰਧਾਰੀ ਲੀਡਰ ਅੱਗੇ ਆਏ, “ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹਾਂ।”
             ਲੀਡਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗੇ।
             ਤਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਓਏ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਂਗਾ?”
            “ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ?” ਰਿਟਾਇਰਡ ਫੌਜੀ ਬੋਲਿਆ, “ਕਿਸ ਬਿਨਾ ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੌਜ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।”
                                                                           -0-

ਹਿੰਦੀ / ਗੁੰਮਸੁੰਮ

ਸੁਧਾ ਭਾਰਗਵ

ਚਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਿਆਣਾ ਟੋਡੀ, ਮਾਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਭੈਣ ਦਾ ਨਿਰਾਲਾ ‘ਰਾਜਾ ਵੀਰਾ’ ਸੀ। ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਛੂਮੰਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿੰਦੀ ‘ਕਾਇਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀਂ’। ਨਿਆਣਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਕਿ ‘ਕਾਇਦਾ’ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤਾ ਬੋਲੇ, “ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀਆਂ।” ਨਿਆਣਾ ਭੌਂਚੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ–ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ ਹੱਸਦੇ ਸਨ, ਗਲ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਉਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ–ਚੁੱਪ ਰਹੀਂ!
ਸਕੂਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ। ਬੱਚੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਉਹ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੀਆਂ। ਨਜ਼ਰਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈਆਂ ਤਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਧੁੱਪ ਜਿਹੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਮੈਡਮ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਚਹਿਲਕਦਮੀ, ਚਹਿਚਹਾਟ ਨਾਲ ਮੈਡਮ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵੱਟ ਪੈ ਗਏ। ਟੋਡੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੱਗਾ–ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਕਾਇਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।
ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਡਮ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੋਲੀ ਮੁਸਕਾਣ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁਭ ਗਈ। ਮੈਡਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਕੰਨ ਮਰੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ–“ਹੁਣ ਭੁੱਲ ਜਾਉਂਗੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ੈਤਾਨੀ।”
ਟੋਡੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੇ ਫਿਰ ਢੂੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ–ਇਹ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਹੱਸਣ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਗੁੰਮਸੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ।? ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਘੱਟ ਤੇ ਮਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
“ਬੇਟੇ, ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੋਏਂਗਾ, ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾ।” ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਮੰਮੀ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਸੌਣਾ, ਤੁਸੀਂ ਸੌਂ ਜੋ।” ਕਹਿਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
“ਉਫ! ਕੀ ਖਟਪਟ ਲਾਈ ਐ? ਮੈਨੂੰ ਸੌਣ ਦੇ ਤੇ ਆਪ ਵੀ ਸੌਂ ਜਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮੈਡਮ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੂੰਗੀ।”
ਇਹ ਮੈਡਮ ਮੰਮੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਟਪਕੀ? ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਜਿਸਦਾ ਮੈਡਮ ਨੇ ਕੰਨ ਮਰੋੜਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ।
ਟੋਡੀ ਸਕੂਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਹਿਮਿਆ ਸਹਿਮਿਆ ਜਿਹਾ। ਉਹ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਇਕਦਮ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਮੈਡਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੰਜ ਫਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ?” ਤੇ ਟੋਡੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ–“ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਰਹਿਨੈਂ। ਚੱਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।”
ਨਿਆਣਾ ਟੋਡੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਡਮ ਦੀ ਘੁੜਕੀ ਨਾਲ ਹਕਲਾਉਣ ਲੱਗਾ।
ਮੈਡਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹਦੀ ਡਾਇਰੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ–‘ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਬਹੁਤ ਸੁਸਤ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਗੁੰਮਸੁੰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਕਲਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਓ।’
                                                                           -0-

ਹਿੰਦੀ/ ਜਲਤਰੰਗ

ਜਿਉਤੀ ਜੈਨ

ਜਦੋਂ ਦਾ ਦਾਦੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗਨਗੌਰ(ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਤਸਵ) ਦੀ ਅੰਤਮ ਰਸਮ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਉੜੀ ਵਾਲੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਪੋਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀਤੀ ਤਾਈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।

“ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ ਦਾਦੀ?” ਸ਼੍ਰੀਤੀ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਬੱਸ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਲੈ ਚੱਲ…।”

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਦਾਦੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ, “ਠੀਕ ਐ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਜੇ ਚੱਲਾਂਗੇ।” ਕਹਿਕੇ ਸ਼੍ਰੀਤੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾਇਆ।

ਬਾਉੜੀ ਵਾਲੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਗਨਗੌਰ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀਆਂ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁੱਕੀ ਬਾਉੜੀ ਦੀ ਮੌਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਣ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਬਿੰਬ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਗਿਆਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਖੁਦ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜਪੂਤ ਪ੍ਰਤਾਪ। ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।

“ਚੱਲ ਨਾ ਦਾਦੀ! ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਸ਼੍ਰੀਤੀ ਨੇ ਉਹਦਾ ਮੋਢਾ ਛੂਹਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਭਕ ਉੱਠੀ। ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਬਾਉੜੀ ਵਿਚ ਕੰਕਰ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਜਲ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਜਵਾਨ ਪੋਤਰੀ ਦਾ ਮਜਬੂਤ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਤੇ ਬਾਉੜੀ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਪਈ।

ਹੁਣ ਜਲਤਰੰਗ ਉਹਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

                                                -0-

ਹਿੰਦੀ/ ਸੁਫ਼ਨੇ ਤੇ ਸੁਫ਼ਨੇ

ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਕੰਬੋਜ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ

ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਰੇਤੇ ਦੇ ਘਰੌਂਦੇ ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੇਠ ਗਣੇਸ਼ੀ ਲਾਲ ਦਾ ਬੇਟਾ ਬੋਲਿਆ, “ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਆਇਆ ਸੀ।”
“ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸ।” ਬਾਕੀ ਦੋਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ।
ਉਹਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਂ ਸੁਫਨੇ ’ਚ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਘੁਮੰਣ ਗਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ…।”
ਨਰਾਇਣ ਬਾਬੂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਸੁਫਨਾ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਸੁਫਨੇ ’ਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸਕੂਟਰ ਚਲਾਇਆ। ਸਭ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਤਾ।”
ਜੋਖੂ ਰਿਕਸ਼ੇਵਾਲੇ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਫਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਕਾਰ ਨੇ।”
“ਐਵੇਂ ਹੀ ਬੇਕਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹੈਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਸੁਫਨਾ ਤਾਂ ਸੁਣਾ।” ਬਾਕੀ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਇਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਰਾਤ ਸੁਫਨੇ ’ਚ ਖੂਬ ਰੱਜ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ। ਕਈ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ, ਲੂਣ ਤੇ ਗੰਢਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਰ…”
“ਪਰ ਕੀ?” ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਟੋਕਿਆ।
“…ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਭੁਖ ਲੱਗੀ ਐ।” ਕਹਿਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ।

-0-

ਹਿੰਦੀ/ ਸੱਚ

ਸ਼ੇਫਾਲੀ ਪਾਂਡੇ

“ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਾਈਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬੋਲ ਤੂੰ ਹੀ ਕੀਤੇ ਹਨ ਨਾ ਮੇਰੇ ਸਾਈਨ?” ਸੁਮਨ ਮੈਡਮ ਨੇ ਕਡ਼ਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ ਮੈਡਮ।” ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਸਕੂਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਨੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
“ਝੂਠ ਬੋਲਦੀ ਐਂ, ਹੱਥ ਪੁੱਠੇ ਕਰਕੇ ਮੇਜ ਉੱਤੇ ਰੱਖ।”
ਰੇਖਾ ਨੇ ਸਹਿਮਦੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮੈਡਮ ਨੇ ‘ਤਡ਼ਾਕ’ ਦੇਣੇ ਲੱਕਡ਼ ਦਾ ਡਸਟਰ ਉਹਦੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇ ਮਾਰਿਆ। ਕੁਡ਼ੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
“ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦੇਂਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੀ। ਬੋਲ ਤੂੰ ਹੀ ਕੀਤੇ ਹਨ ਨਾ ਸਾਈਨ?”
“ਨਹੀਂ ਮੈਡਮ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਹੀ ਆਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।” ਕੁਡ਼ੀ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।
ਮੈਡਮ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ। ‘ਤਡ਼ਾਕ, ਤਡ਼ਾਕ ਤਡ਼ਾਕ’ ਮੈਡਮ ਨੇ ਮਾਸੂਮ ਹੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਬੇਹਿਸਾਬ ਮਾਰ ਮਾਰੀ।
ਕੁਡ਼ੀ ਤੋਂ ਦਰਦ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ‘ਸਾਈਨ’ ਉਸਨੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਤਦ ਮੈਡਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਜੇਤੂ ਮੁਸਕਾਨ ਤੈਰ ਗਈ, “ਆਖਰ ਸੱਚ ਉਗਲਵਾ ਹੀ ਲਿਆ।”
ਸ਼ਾਮੀਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੁਮਨ ਨੇ ਕਾਪੀਆਂ ਦਾ ਬੰਡਲ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਗ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬੇਟਾ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੰਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਪੀ ਚੈੱਕ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪਲੀਜ, ਇਕ ਕਾਪੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇ ਦਿਓ।”
ਸੁਮਨ ਮੈਡਮ ਦਾ ਮੱਥਾ ਠਣਕਿਆ, “ਤੂੰ ਕੱਲ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਕਾਪੀ ਚੁੱਕੀ ਸੀ?”
“ਹਾਂ ਮੰਮੀ, ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾ ਆਇਆ। ਜਵਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਕਾਪੀ ਚੈੱਕ ਕੀਤੀ ਮੈਂ।”
ਸੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਫਡ਼ ਲਿਆ।
ਉੱਧਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਉਸਦਾ ਸੁੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁੰਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਮਕਸਦ ਸੀ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਕੁਝ ਪਡ਼੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਵੇ।
“ਅੱਗ ਲਾ ਅਜਿਹੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ, ਕੱਲ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੇਤ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਚੱਲੀਂ।” ਮਾਂ ਕੁਡ਼ੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਹਲਦੀ ਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਰੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

-0-

ਅਰਬੀ/ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ

ਨਜਹਬ ਮਹਿਫੂਜ

ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।

ਉਸ ਸਵੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਨੌਕਰਾਨੀ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਸੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਬਰਨ ਮੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਾਪੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਰਾਜਕ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਸੀ। ਨਿੱਕਰ ਹੇਠਾਂ ਨੰਗੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਬਰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਬੰਦ ਮਿਲਿਆ। ਗੇਟ ਕੀਪਰ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤੀ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਧਰਨੇ ਕਾਰਨ ਕਲਾਸਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਰੱਦ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਜਬਰਦਸਤ ਲਹਿਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਤੀਕ ਭਿਉਂ ਦਿੱਤਾ।

ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਹਿ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।

-0-

ਹਿੰਦੀ/ਕੋਠਾ ਸੰਵਾਦ

ਮਹੇਸ਼ ਦਰਪਣ

“ਨੀ ਬੰਨੋਂ, ਤੇਰਾ ਵੀ ਕੋਈ ਭਰਾ ਹੈ ਕੀ?”
“ਨਹੀਂ ਤਾਂ!”
“ਤਾਂ ਇਹ ਰੱਖਡ਼ੀ ਫਡ਼ੀ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਐਂ?”
“ਸੋਚ ਰਈ ਆਂ ਕਿ ਕੋਈ ਭਰਾ ਹੁੰਦਾ ਰੱਖਡ਼ੀ ਬਨ੍ਹਾਉਣ ਨੂੰ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਆਹ ਨਾ ਹੁੰਦੀ।”
“ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਰਈ ਐਂ ਨੀਂ…ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਆਂ…ਸਾਡਾ ਈ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ!”

-0-

ਹਿੰਦੀ / ਸਫਲਤਾ

ਨੰਦਲਾਲ ਭਾਰਤੀ

“ਰਾਹੁਲ, ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਪਤਾ ਐ ਤੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚ ਹੋ ਰਿਹੈ?”
“ਹਾਂ ਪਾਪਾ।”
“ਪਤਾ ਐ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਹਨ?”
“ਹਾਂ ਪਾਪਾ, ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ।”
“ਫਿਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਚ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ!”
“ਪਾਪਾ, ਮੈਂ ਰੱਟੂ ਤੋਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾਂ।”
“ਫਿਰ ਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁਨੈਂ?”
“ਲਾਇਕ।”
“ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ?”
“ਰੱਟੂ ਤੋਤਾ ਬਣਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।”
“ਕੀ?”
“ਹਾਂ ਪਾਪਾ। ਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਿਓ, ਸਫਲਤਾ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ।”

-0-

ਇਨਸਾਫ

ਜਵਾਰਾਜ਼ੇਰ (ਇਜਰਾਈਲ)

ਜਵਾਰਾਜ ਦੇ ਰੱਬੀ ਵੁਲਫ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰਾਨੀ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਬਰਤਨ ਚੁਰਾਇਆ ਹੈ।
ਨੌਕਰਾਨੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਰੱਬੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਆਖਰ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨੌਕਰਾਨੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਏਗੀ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਰੱਬੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੱਬੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲੂੰਗੀ। ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ।”
“ਬੇਸ਼ਕ ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ,” ਰੱਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਸਾਡੀ ਗਰੀਬ ਨੌਕਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

-0-

ਹਿੰਦੀ/ਮਜਬੂਰੀਆਂ

ਡਾ. ਯੋਗੇਂਦਰਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲ

“ਭਾਬੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨਣਾ…ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਐ…ਤੁਸੀਂ ਏਨਾ ਬਣ-ਸੰਵਰ ਕੇ ਆਫਿਸ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਓ? ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।”
ਆਪਣੇ ਦਿਉਰ ਕਮਲ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ ਭਾਬੀ ਅਨਮਨੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਂਗਾ। ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਕਾਲਜ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਐ ਤੇ ਤੇਰੀ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਏਨੀ ਲੰਮੀਂ ਜਬਾਨ ਹੋ ਗਈ।”
ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੇਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੱਨਾਟਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਕਮਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਭਾਬੀ ਜੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ…ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ…ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ…।”
ਭਾਬੀ ਨੇ ਘੂਰ ਕੇ ਕਮਲ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਬੋਲੀ, “ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਐ ਤਾਂ ਸੁਣ…ਮੈਨੂੰ ਆਫਿਸ ’ਚ ਵਿਚਾਰੀ ਬਣਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਂਜ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਫਰਮ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਐ, ਜਿਸ ’ਚ ਸਧਾਰਨ ਵੇਸਭੂਸ਼ਾ ’ਚ ਅਪਮਾਨਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਰਗ ਗਰੀਬ ਸਮਝਕੇ ਡੋਰੇ ਪਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਿਟੀ ਬੱਸ ’ਚ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਉਂਦਾ।”

-0-

ਉਰਦੂ / ਦੋਨੋਂ ਨੰਗੇ

ਰਤਨ ਸਿੰਘ

ਦੋਨੋਂ ਨੰਗੇ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਵੰਡਣ ਸਮੇਂ ਦੋ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝਗਡ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਵਿਗਡ਼ੇ ਹੋਏ ਤੇਵਰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਜਾ ਬੋਲਿਆ, “ਵੇਖ, ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਪਾ, ਅਸੀਂ ਰਾਜਪੂਤ ਆਂ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਪੱਗ ਲਾਹੁਣ ਨੂੰ ਜੋ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਵੱਢ ਦਿਓ।”
“ਓਏ, ਐਸੀ ਦੀ ਤੈਸੀ ਤੇਰੀ ਪੱਗ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਪੂਰੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿਰ ਗੰਜਾ ਕਰ ਦੂੰ।”
ਦੋਨੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਝਪਟੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਜਿਹੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰੁਕ ਗਏ। ਇਕ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਜੁੱਤੀ।

-0-

ਸਿੰਧੀ/ਦੀਨ ਦਿਆਲ

ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਸਾਗਰ

“ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕ ਦੇ ਉੱਜੈਨ ਦੇ ਪੰਜ ਟਿਕਟ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ।”

“ਵੀਹ ਤਰੀਕ ਤਕ ਫੁੱਲ ਐ।”

ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

“ਕਿਹਾ ਨਾ ਕਿ ਵੀਹ ਤਰੀਕ ਤਕ ਫੁੱਲ ਐ।” ਰੁੱਖਾ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬੁਕਿੰਗ ਕਲਰਕ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਈ।

“ਚੰਗਾ, ਇਹ ਮਿਸਟਰ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਕਿਸ ਖਿਡ਼ਕੀ ’ਤੇ ਮਿਲਣਗੇ?”

“ਉਹਦੀ ਨਾਈਟ ਡਿਊਟੀ ਐ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਓ?”

“ਮੈਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜਣਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸੁਣੀ ਸੀ।”

“ਤੁਸੀਂ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਐ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਈ ਪਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੰਜ ਟਿਕਟ ਚਾਹੀਦੇ ਐ ਨਾ? ਮੇਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ। ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਉਵੇਂ ਕਰੋ।”

“ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ, ਜਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਲੋਡ਼ ਪੂਰੀ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋਡ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।”

ਬੁਕਿੰਗ ਕਲਰਕ ਨੇ ਪੰਜ ਟਿਕਟ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਲਏ।

ਤਦ ਖਿਡ਼ਕੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, “ਉੱਜੈਨ ਦੀਆਂ ਇੱਕੀ ਤਰੀਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟਿਕਟਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।”

ਬੁਕਿੰਗ ਕਲਰਕ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, “ਤੀਹ ਤਰੀਕ ਤਕ ਫੁੱਲ ਐ। ਆਰ.ਏ.ਸੀ. ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।”

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਆ ਕੇ ਕਲਰਕ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਭਰਾ ਦੀਨ ਦਿਆਲ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੁਰਸੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਟਾਈਮ ਹੋ ਗਿਆ।”

-0-

ਹਿੰਦੀ/ ਪਾਠ/ ਅਭਿਮਨਿਊ ਅਨਤ

ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ। ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੇਨਰੀ। ਉਮਰ ਅਗਲੀ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਸਾਲ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੁੜਦੇ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੰਮੀ, ਕੱਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਭੋਜਨ ‘ਤੇ ਸੱਦਿਆ ਹੈ।”
“ਸੱਚ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹੈਂ।”
“ਠੀਕ ਹੈ ਨਾ ਮੰਮੀ?”
“ਹਾਂ ਬੇਟੇ, ਬਹੁਤ ਠੀਕ ਹੈ। ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ ਤੇਰੇ ਦੋਸਤ ਦਾ?”
“ਵਿਲਿਅਮ।”
“ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਨਾਂ ਹੈ।”
“ਉਹ ਮੇਰਾ ਬੜਾ ਹੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹੈ, ਮੰਮੀ। ਕਲਾਸ ’ਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।”
“ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ।”
“ਤਾਂ ਫੇਰ ਕੱਲ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ।”
“ਹਾਂ ਹੇਨਰੀ, ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਆਵੀਂ।”
ਹੇਨਰੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਦ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਹੇਨਰੀ ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਪੁੱਛ ਬੈਠੀ, “ਕੀ ਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦਾ?”
“ਵਿਲਿਅਮ।”
“ਰੰਗ ਕੀ ਹੈ ਵਿਲਿਅਮ ਦਾ?”
ਹੇਨਰੀ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਕੁਝ ਉਧੇੜਬੁਣ ਵਿਚ ਪਏ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰੰਗ? ਮੈਂ ਕੁਝ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ।”
“ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਤੇਰਾ ਦੋਸਤ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਗੋਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਾਲਾ?”
ਇਕ ਛਿਣ ਚੁੱਪ ਰਹਿ, ਅਗਲੇ ਛਿਣ ਪੂਰੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ ਹੇਨਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਰੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕੀ, ਮੰਮੀ?”
“ਹਾਂ ਹੇਨਰੀ, ਤਦ ਹੀ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹਾਂ।”
“ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਮੰਮੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਦੇਖਣਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਿਆ।”

-0-

ਹਿੰਦੀ/ਉਪਚਾਰ/ਨੀਲਮ

ਉਹ ਬੇਹਦ ਉਦਾਸ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਦਫਤਰੋਂ ਪਰਤਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਪੜੇ ਬਦਲੇ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਵਿਚ ਧਸ ਗਿਆ। ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਖਾਸ ‘ਆਪਣੇਪਣ’ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਤਦ ਹੀ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਰੇੜ੍ਹਦੀ ਸੀਮਾ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਘੂਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਬੋਲਿਆ, “ਸੀਮਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੇਂਗੀ?”

“ਕਿਉਂ?” ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨੂੰ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ, “ਇੱਥੇ ਰਹਿਕੇ ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਆਂ, ਘੱਟੋਘਟ ਘਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੂੰਗੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ’ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣੂੰਗੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਬੋਝ…” ਸੀਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।

ਵਿਨੋਦ ਨੇ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਕੱਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੋਝ ਜਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਤੇ ਇਲਾਜ ਉੱਥੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

“ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜੋ। ਮੇਰੇ ਗਰੀਬ ਮਾਂ-ਪਿਓ…”

“ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾ?”

“ਹੈ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਵੀ ਪੈਸਾ ਲਏ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਉਠਾ ਰਿਹੈ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗੇ ਪਤੀ ’ਤੇ ਭਲਾ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੂੰਗੀ…ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਕਵਾਗ੍ਰਸਤ ਆਂ, ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੇਖਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਾਂ।” ਉਹ ਸਿਸਕ ਉੱਠੀ।

“ਸੀਮਾ, ਇਹੀ ਸਭ ਸਥਿਤੀਆਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ’ਚ ਮੈਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਐ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਈ। ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੈ।”

“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ…”

“ਤੇਰੀ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਕੌਣ ਸੁਣਦਾ ਐ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਕਰਾਲੀ ਐ ਦੂਰ ਦੀ, ਤੇ ਤੂੰ…” ਕਹਿੰਦਾ-ਕਹਿੰਦਾ ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।

“ਮੈਂ ਪੇਕੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਆਂ।” ਸੀਮਾ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।

ਉਹ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਨੋਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਪਾਗਲ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲੇਂਗੀ।”

ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।

-0-

ਹਿੰਦੀ/ ਅਹਿਸਾਸ/ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਲਾਲ

ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕਿਸੇ ਝਗੜੇ ਨੇ ਵਧ ਕੇ ਦੰਗੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਾਫੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀ ਸਕੂਲੋਂ ਨਿਕਲੇ ਮੇਰੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ, ਮਿਸੇਜ ਵਰਮਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਆਉਣਾ। ਮਿਸਟਰ ਵਰਮਾ ਟੂਰ ’ਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਚਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਭਟਕੇਗੀ।”

“ਉਫ! ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਆਫਤ ’ਚ ਐ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪਈ ਐ।” ਮੈਂ ਖਿਝ ਗਿਆ।

ਤਦੇ ਇਕ ਦੁਬਲਾ-ਪਤਲਾ ਯੁਵਕ ਮੇਰੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਘਰ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਉੱਠਿਆ। ਉਸਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਅਜੇ ਏਥੇ ਈ ਰੁਕ ਜਾਓ। ਹਾਲਾਤ ਕਾਬੂ ’ਚ ਆ ਜਾਣ ਤਦ ਚਲੇ ਜਾਣਾ।”

“ਨਹੀਂ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਜੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਹੋਰ ਮਾਸੂਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਲੌੜ ਐ।” ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਗੁਆਏ ਮਿਸੇਜ ਵਰਮਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ।

-0-

ਹਿੰਦੀ/ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ/ ਕਮਲੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ

ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਘਰ ਛੱਡੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੇਟੀ ਸਿਆਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਲਈ ਵਰ ਲੱਭਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਪੀਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਡ ਛਪੇ, ਸਕਿਆਂ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਗਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਇਸ ਆਸ ਵਿਚ ਕਿ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਤੋਂ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਉਣਗੇ। ਉਹ ਸੰਬੰਧੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਖਿਡਾਇਆ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੋਤਲੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਪੁਕਾਰਿਆ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਥਾਲੀ ਸਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਦਰਵਾਜੇ ਵੱਲ ਟਕਟਕੀ ਲਾਈ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੋਬਾਈਲ ਉੱਪਰ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗੇ–ਸਿੱਧੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ, ਛੇਤੀ ਨਾ ਆ ਸਕਣ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਖੜਾ ਸੀ। ਏਨੇ ਵਿਚ ਢੋਲ ਵਾਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਗੁਆਂਢੀ ਭੱਜੇ ਚਲੇ ਆਏ ਤੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੋਰ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਐ? ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਨਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ!”

ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋਣ–‘ਕੀ ਆਪਣੇ ਸਭ ਆ ਗਏ?’

ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ, ਪਰਦੇਸ ਵਿਚ ਇਹੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਸਗਨ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਆ ਗਏ।”

-0-

ਹਿੰਦੀ/ਮਾਂ ਮੈਂ ਗੁੱਡੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ/ਡਾ. ਤਾਰਾ ਨਿਗਮ

ਮੈਂ ਬਜ਼ਾਰ ਗਈ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ, ਰਿਚਾ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਕੁਝ ਲੈ ਲਵਾਂ। ਮੈਂ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਰਿਚਾ ਲਈ ਇਕ ਸੋਹਣੀ ਜਿਹੀ ਗੁੱਡੀ ਖਰੀਦ ਲਈ। ਵਿਵੇਕ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਿਚਾ ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਇਕਟਕ ਦੇਖਦੀ ਖੜੀ ਰਹੀ।

ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬੇਟੇ, ਤੈਨੂੰ ਗੁੱਡੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਈ?”

“ਮੰਮੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ-ਨਾਪਸੰਦ ਪੁੱਛੀ ਹੀ ਕਦੋਂ ਐ?”

“ਇਸ ’ਚ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਐ, ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਈ ਖੇਡਦੀਆਂ ਨੇ।”

“ਵੀਰੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੁੱਛਦੀ ਐਂ ਨਾ।”

ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ, “ਰਿਚਾ ਬੇਟੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁੱਡੀ ਲਿਆਈ ਆਂ। ਚੰਗੀ ਤਾਂ ਹੈ ਨਾ?”

“ਚੰਗੀ ਹੈ,ਪਰ…”

“ਪਰ ਕੀ? ਬੋਲ ਰਿਚਾ।”

“ਮੰਮੀ, ਇਹ ਉਹੀ ਕਰੂਗੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਕਰੂੰਗੀ। ਮੈਂ ਸੁਆਊਂਗੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸੌਂ ਜੂਗੀ। ਮੈਂ ਜਿਹੜੇ ਕਪੜੇ ਪੁਆ ਦੂੰਗੀ, ਪਾ ਲੂਗੀ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਡਾਂਟੂੰਗੀ, ਮਾਰੂੰਗੀ ਤਾਂ ਚੁਪਚਾਪ ਸਹਿ ਲੂਗੀ। ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਤਦ ਈ ਜਾਊਗੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਾਂਗੀ, ਨਹੀਂ ਚਾਹਾਂਗੀ ਤਾਂ ਨਹੀ ਕਰਾਂਗੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰੂਗੀ,ਮੰਮੀ! ਸਦਾ ਚੁੱਪ ਰਹੂਗੀ।”

“ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਈ ਐ, ਬੇਟੇ। ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗੀ, ਇਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰੂਗੀ।”

“ਨਹੀਂ ਮੰਮੀ! ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਡੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।”

-0-